او خواسته مىشود مىبخشد يا به كلى نمىبخشد يا به بخشش وعده مىدهد ، بنا بر دو صورت اول آزاد است ، و بنا بر صورت سوم بنده است ، و اطلاق بندگى بر او مجاز است براى كسى كه به قيد بندگى بسته است و توضيح مناسبت تشبيه پيش از اين در گفتار حضرت ( ع ) « با نيكى شخص آزاد بنده مىشود » گذشت و بر آن توضيحى مىافزاييم و مىگوييم : چون از صفات بنده است كه در هر زمانى مولا از او مىخواهد تا آنچه را بر عهده اش هست يعنى خدمتها و كارهايى كه انجامش بر او واجب است بجاى آورد بر شخص وعده دهنده نيز بنده اطلاق مىشود چون اين صفت در او ثابت است به اين دليل كه از طرف سائل در هر زمانى خواسته مىشود تا آنچه بر عهده دارد كه همان انجام كارهايى است كه بر او واجب است انجام دهد يعنى حاجتها و كارهاى مهمّ برادران و دوستان را بر آورده سازد پس در بندگى وعده اى كه داده مىماند تا اين كه با اداى آن حق رشتهء بندگى را بگسلد ( از گردن بردارد ) پس در اين صورت با پيوستن به آزادى خواستار حريّت شود ، امّا آزادى او در دو صورت اوّل براى اين است كه صفت ياد شده ( مورد سؤال واقع شدن ) در بارهء او ثابت نشده است ، و بايد بدانى كه بر آوردن امر درخواست شده در صورتى كه ممكن باشد برتر از وعده دادن مىباشد ، امّا نسبت به سؤال كننده براى اين است كه منتظر بودن ، مرگ سرخ است ، و امّا نسبت به آن كه از او سؤال شده به اين لحاظ است كه نسبت به سائل بخشش كرده است از آن جهت كه نيروى عقلانيش به ملكهء شرم و بخشندگى و ديگر فضايل آراسته شده بر خلاف وعده دادن چون وعده دادن به آنچه بر آوردنش ممكن است دلالت مىكند بر اين كه نيروى شهوانى عقل را به خود جذب كرده و مىتواند آن را در مورد شيء درخواست شده به شك اندازد كه آيا آن خواسته را بر آورد يا ردّ كند . پس وعده دادن بطور كلى برتر و سزاوارتر از منع كردن است چون محروم ساختن بداست و موجب قطع رابطه و جدايى مىشود كه با خواستهء ذات حق كه گردهم آيى مردم و زياد شدن آنهاست مخالفت دارد به علاوه با عادت كردن به ردّ سايل شرم و حيا مىرود و صورت خشن و جفا كار مىشود و وفاى به وعده برتر از تخلَّف وعده است چون لازمه اش نبودن فضيلت آزادى و وفا و نكوهش دنيوى است كه از صفت پست بخل و ديگر صفات پست كه همراه اوست عارض مىشود ، با آن كه خردمندان اتّفاق نظر دارند كه بر آوردن وعدهء داده شده و وفا كردن به آن نيكوست و در مثل آمده است : آزاد مرد آنچه را وعده داد بر آورد از عوف بن نعمان شيبانى نقل شده كه در جاهليّت گفته است : اگر از تشنگى بميرم نزد من محبوبتر از آن است كه با خلف وعده بميرم و در مثل